معرفی کتاب نیچه زندگی به منزله ادبیات

چگونه می توان با پتک درباره زندگی نوشت؟
نیچه را معمولاً در کنار مارکس و فروید، سه اندیشمند پیشگام معاصری بر می شمارند که در غیاب آنها زندگی امروزی اروپا و ذهنیت انسان معاصر به گونه دیگری رقم می‌خورد. بی‌شک یکی از علل نافذ بودن آثار این سه چهره به این امر برمی‌گردد که آنها هر یک به نحوی پرسش از《 علل 》(عمدتا پنهان) افکار و کردار ها را جایگزین پرسش از دلایل عقلانی کردند :《چه چیزی برانگیزاننده ی حقیقی رفتارها و کنش‌های آدمیان است؟》به رغم پاسخ های متفاوت ایشان به این پرسش ، نقاط مشترک در کارشان به اندازه‌ای است که بتوانیم آنها را در یک اردوگاه جای دهیم ؛ از جمله انکار بی‌پرده وجود واقعیتی متعال؛ اهتمام سخت کوشانه به برجسته کردن نقش و جایگاه اصیل 《انسان》 در ساحت هستی، جامعه و تاریخ ؛دغدغه شورمندانه به پالودن انسان مدرن از لایه های بیمارگونه و پریشان کننده و از این رو سودای یکپارچه کردن دوباره انسان در وضعیتی آرمانی. اما در میان ایشان نیچه، دست کم از حیث فلسفی موقعیت ویژه‌ای داشته و دارد که خود معلول چند عامل است : ژرف کاری بیشتر در دلالت ها و پیامدهای برچیده شدن کامل《 ایمان دینی》 در دوران مدرن ؛ تن ندادن به وسوسه قرن نوزدهمی 《علمی 》کردن نظام فکری _فلسفی ؛و مهمتر از همه؛ 《فیلسوف زندگی》 بودن. به طور خاص این ویژگی آخر که مسبوق به دغدغه های وجودی شخصی نیچه است، به همراه سبک نوشتاری گیرا و منحصر به فردش، از عواملی بودند که خوانش و مقبولیت گسترده تر این فیلسوف را رقم زده اند؛ به گونه‌ای که خواننده هم دل با وجود زبان صریح و گزنده وی در هویدا ساختن حقایق تلخ و نا آرام کننده همچنان از ظرایف و دقایق او ، که حول محور《 زندگی》 انسان در جهان هستی به طور عام و انسان مدرن به طور ویژه می‌گردند بهره می‌برد . بنابراین باید خواندن کتاب نیچه ، زندگی به منزله ادبیات، اثر الکساندر نهاماس، نیچه شناس معروف ، را به فال نیک بگیریم که نوشته اش را بیش از همه مصروف تصویر کردن 《زندگی》 در منظر نیچه کرده است .

نهاماس، که از تجربه شخصی اش آموخته است که نیچه را هم می‌توان و هم باید خواند با قدرت تمام همین حس را به خواننده انتقال می دهد و از این رو غیر از آنکه او را برای ما خواندنی می سازد، از ضرورت خارجی این فیلسوف هم سخن می گوید . حال ما در اینجا ابتدا به مضمون مرکزی کتاب اشاره می کنیم که نهاماس به صراحت سعی در توضیحشان دارد و سپس به نکات ویژه ای اشاره داریم که در کل متنی را به بار نشانده که تجربه خواندنش می‌تواند حتی برای خواننده تحلیلیمشرب جالب و درس‌آموز باشد.


اول اینکه نهاماس تفسیرش از نیچه را حول محور سه مضمون اساسی صورت‌بندی می‌کند: ۱_ چیزی که با رخصت از نویسنده اصلی، می توان 《تفسیرگرایی》 نیچه خواند : هر دیدگاهی یک تفسیر است و بس و هیچ 《 واقعیت مستقل از تفسیری》 وجود ندارد که به منزله نقطه‌ای بی‌طرف و عینی معیاری برای تشخیص درستی یا نادرستی آن فراهم کند؛۲_ زیبایی شناسی گرایی جهان همچون اثر هنری یا دقیق‌تر متن ادبی است ۳_ چشم انداز گرایی : هر دیدگاهی صرفاً تفسیری منحصر به فرد از میان تفاسیر ممکن متعدد از یک وضعیت و/ یا کل جهان است، و این تفسیرها وابستگی تام و تمامی به علایق و ارزش‌های ما دارند . در این باره گفتنی است که نهاماس در موشکافی فحوای این سه مضمون و نیز نحوه ربط و پیوند آنها هیچ کم نگذاشته است و خواننده از تلاش در خور توجه او در 《معقول ‌سازی》 نکات پراکنده نیچه حظ کافی را می برد ؛ برای مثال، چشم انداز گرایی نیچه رویه دیگر زیباشناسی گرایی است یا جهان همچون 《متنی》 است که اعمال و دیدگاه‌های ما 《تفسیرهایی》 از آن ند(ص۸۹)

دوم اینکه در این کتاب شاهد چند حرکتی تفسیری ویژه‌ای که از نقاط قوت کار به شمار می آیند :

  • ۱_ تلاش جالب نهاماس برای آشتی دادن امکان های سبک شناختی متعدد ، برای مثال : گزین گویه نویسی با “محتوای” کارش، وی در مجموع این درهم‌تنیدگی را شرط لازم فهم افکار نیچه می داند و مهمتر اینکه این کثرت سبک شناختی را وجه دیگری از چشم انداز گرایشی اش قلمداد می‌کند .
  • ۲_ اهتمام ویژه نویسنده به ارائه یک تفسیر ،”پراگماتیستی” از دو مقوله بنیادین فلسفی: الف) حقیقت: نیچه به طور کلی از ارائه 《نظریه مطابقتی حقیقت》 اجتناب می ورزد و بیشتر بر مقولات سودمندی ، احساس قدرت و مانند آن تکیه دارد . در نتیجه این امر ، پرسش سودمند برای چه کسی در ارتباط با سنجش دیدگاه‌ها و تفسیرهای مختلف بر صدر می نشیند. به این جمله در بستر بحث از فلسفه کانت توجه کنیم که روح این ملاحظه را به نیچه ای ترین شکل ممکن انتقال می‌دهد :《 کاذب ترین احکام ، از جمله احکام تالیفی پیشین ،برای ما از نان شب هم واجب‌تر ند.》نه جوهری دارد و نه ذاتی و بلکه با سرجمع آثارش هم ارز است و یکی از نتایجش این است که خود نیز از هیچ موجودیت ثابت و پایداری برخوردار نیست و چیزی است که ما آن را بر می سازیم.
  • ۳_شرح عالی نهاماس از جستار سوم تبارشناسی اخلاق یعنی معنای آرمان زهد که در آن می کوشد با پیوند دادن این پدیده به اراده نیستی، که خود همچنان نوعی بروز و ظهور اراده قدرت است ، زهد گرایی را پدیداری ایجابی تلقی کند و نیچه را از پارادوکسی ظاهری برهاند .
  • ۴ برخلاف اکثر تفسیرهای رسمی ، کوشش تامل برانگیز نهاماس در فصل پنجم کتاب در راستای کم‌رنگ کردن قرائت های جهان شناختی از نظریه کلیدی《 بازگشت جاودانی》 نیچه و در مقابل تلقی کردن این آموزه به منزله دیدگاهی درباره خود : نگرشی درباره زندگی ایده‌آل یا یک شرط توجیه برای زندگی ، که حتی می توان در آن راه نجات را جست جو کرد : آدمی چقدر مایل و مهیاست که زندگی را که پیشتر تجربه کرده است ، دقیقاً به همان صورت که بوده، “دوباره” از سر گیرد؟

مشخصات کتاب

  • عنوان: نیچه زندگی به منزله ادبیات
  • نویسنده:   الکساندر نهاماس
  • ترجمه: سید مسعود حسینی
  • انتشارات: مرکز
  • تعداد صفحات: ۳۸۶
  • قیمت : ۲۹۵۰۰
  • این مطلب برگرفته شده از مجله رود شماره ۲ صفحه ۱۳۲

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *